Devotional India ×
⌕
👤
Hello ›
Sign In / Register
Set as Trusted Source
on Google Search
हरि ॐ तत्सत्
हरि ॐ तत्सत्
Radiant Immortal Atman,
Pranams 🙏🏻, Welcome to Devotional India | Here, You will find Everything on The Divine Heritage & Culture of Bharat. The Glory of Sanathan Dharma, Avatars, Mahatmas, Yogies, Festivals, Temples & Complete Collection of Vedas & Mantras | Panchang .
God is Love | Live in Love
Set as Trusted Source
on Google Search

Vidura Neethi – Udyoga Parvam Chapter 33

0:00 / 0:00
Show Quick Read
Summary is AI-generated, Devotional-reviewed
✦ AI Summary
Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 33 ॥ atha śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākyē trayastriṃśō'dhyāyaḥ ॥ vaiśampāyana uvācha । dvāḥsthaṃ prāha mahāprājñō dhṛtarāṣṭrō mahīpatiḥ ।viduraṃ draṣṭumichChāmi tamihānaya māchiram ॥ 1॥ prahitō dhṛtarāṣṭrēṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt ।īśvarastvāṃ mahārājō mahāprājña didṛkṣati ॥ 2॥ ēvamuktastu viduraḥ prāpya rājanivēśanam ।abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativēdaya ॥ 3॥ dvāḥstha uvācha । vidurō'yamanuprāptō rājēndra tava śāsanāt ।draṣṭumichChati tē pādau kiṃ...
Listen to this article
Magnifier
100%
Language
Select your preferred website language
Accessibility Settings

Content Modules

Color Modules

Reading Modules

2170fec8feeec8519aa5d0c7ce2d7dec


Vidura Neethi – Udyoga Parvam Chapter 33


॥ atha śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākyē trayastriṃśō’dhyāyaḥ ॥

vaiśampāyana uvācha ।

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājñō dhṛtarāṣṭrō mahīpatiḥ ।
viduraṃ draṣṭumichChāmi tamihānaya māchiram ॥ 1॥

prahitō dhṛtarāṣṭrēṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt ।
īśvarastvāṃ mahārājō mahāprājña didṛkṣati ॥ 2॥

ēvamuktastu viduraḥ prāpya rājanivēśanam ।
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativēdaya ॥ 3॥

dvāḥstha uvācha ।

vidurō’yamanuprāptō rājēndra tava śāsanāt ।
draṣṭumichChati tē pādau kiṃ karōtu praśādhi mām ॥ 4॥

dhṛtarāṣṭra uvācha ।

pravēśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam ।
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyō jātu darśanē ॥ 5॥

dvāḥstha uvācha ।

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ ।
na hi tē darśanē’kālyō jātu rājā bravīti mām ॥ 6॥

vaiśampāyana uvācha ।

tataḥ praviśya vidurō dhṛtarāṣṭra nivēśanam ।
abravītprāñjalirvākyaṃ chintayānaṃ narādhipam ॥ 7॥

vidurō’haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt ।
yadi kiṃ chana kartavyamayamasmi praśādhi mām ॥ 8॥

dhṛtaraṣtra uvācha ।

sañjayō vidura prāptō garhayitvā cha māṃ gataḥ ।
ajātaśatrōḥ śvō vākyaṃ sabhāmadhyē sa vakṣyati ॥ 9॥

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vachō mayā ।
tanmē dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram ॥ 10॥

jāgratō dahyamānasya śrēyō yadiha paśyasi ।
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalō hyasi ॥ 11॥

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavēbhyō
na mē yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ ।
savēndriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyēva hi mē’dya chintā ॥ 12॥

tanmē brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatrōḥ ।
yathā cha nastāta hitaṃ bhavēchcha
prajāścha sarvāḥ sukhitā bhavēyuḥ ॥- ॥

vidura uvācha ।

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam ।
hṛtasvaṃ kāminaṃ chōramāviśanti prajāgarāḥ ॥ 13॥

kachchidētairmahādōṣairna spṛṣṭō’si narādhipa ।
kachchinna paravittēṣu gṛdhyanviparitapyasē ॥ 14॥

dhṛtarāṣṭra uvācha ।

śrōtumichChāmi tē dharmyaṃ paraṃ naiḥśrēyasaṃ vachaḥ ।
asminrājarṣivaṃśē hi tvamēkaḥ prājñasammataḥ ॥ 15॥

vidura uvācha ।

rajā lakṣaṇasampannastrailōkyasyādhipō bhavēt ।
prēṣyastē prēṣitaśchaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ॥- ॥

viparītataraścha tvaṃ bhāgadhēyē na sammataḥ ।
archiṣāṃ prakṣayāchchaiva dharmātmā dharmakōvidaḥ ॥- ॥

ānṛśaṃsyādanukrōśāddharmātsatyātparākramāt ।
gurutvāttvayi samprēkṣya bahūnklēṣāṃstitikṣatē ॥- ॥

duryōdhanē saubalē cha karṇē duḥśāsanē tathā ।
ētēṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimichChasi ॥- ॥

ēkasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukcha drauṇī pēṭhanīpīḍanē cha ।
ētasmādrājanbruvatō mē nibōdha
ēkasmādvai jāyatē’sachcha sachcha ॥- ॥

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā ।
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita uchyatē ॥- ॥

niṣēvatē praśastāni ninditāni na sēvatē ।
anāstikaḥ śraddadhāna ētatpaṇḍita lakṣaṇam ॥ 16॥

krōdhō harṣaścha darpaścha hrīstambhō mānyamānitā ।
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 17॥

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ parē ।
kṛtamēvāsya jānanti sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 18॥

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ ।
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 19॥

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartatē ।
kāmādarthaṃ vṛṇītē yaḥ sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 20॥

yathāśakti chikīrṣanti yathāśakti cha kurvatē ।
na kiṃ chidavamanyantē paṇḍitā bharatarṣabha ॥ 21॥

kṣipraṃ vijānāti chiraṃ śṛṇōti
vijñāya chārthaṃ bhajatē na kāmāt ।
nāsampṛṣṭō vyaupayuṅktē parārthē
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya ॥ 22॥

nāprāpyamabhivāñChanti naṣṭaṃ nēchChanti śōchitum ।
āpatsu cha na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ ॥ 23॥

niśchitya yaḥ prakramatē nāntarvasati karmaṇaḥ ।
avandhya kālō vaśyātmā sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 24॥

ārya karmaṇi rājyantē bhūtikarmāṇi kurvatē ।
hitaṃ cha nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha ॥ 25॥

na hṛṣyatyātmasammānē nāvamānēna tapyatē ।
gāṅgō hrada ivākṣōbhyō yaḥ sa paṇḍita uchyatē ॥ 26॥

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yōgajñaḥ sarvakarmaṇām ।
upāyajñō manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita uchyatē ॥ 27॥

pravṛtta vākchitrakatha ūhavānpratibhānavān ।
āśu granthasya vaktā cha sa vai paṇḍita uchyatē ॥ 28॥

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā chaiva śrutānugā ।
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labhēta saḥ ॥ 29॥

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryamēva cha ।
vicharatyasamunnaddhō yasya paṇḍita uchyatē ॥- ॥

aśrutaścha samunnaddhō daridraścha mahāmanāḥ ।
arthāṃśchākarmaṇā prēpsurmūḍha ityuchyatē budhaiḥ ॥ 30॥

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati ।
mithyā charati mitrārthē yaścha mūḍhaḥ sa uchyatē ॥ 31॥

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajēt ।
balavantaṃ cha yō dvēṣṭi tamāhurmūḍhachētasam ॥- ॥

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan ।
balavantaṃ cha yō dvēṣṭi tamāhurmūḍhachētasam ॥ 32॥

amitraṃ kurutē mitraṃ mitraṃ dvēṣṭi hinasti cha ।
karma chārabhatē duṣṭaṃ tamāhurmūḍhachētasam ॥ 33॥

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vichikitsatē ।
chiraṃ karōti kṣiprārthē sa mūḍhō bharatarṣabha ॥ 34॥

śrāddhaṃ pitṛbhyō na dadāti daivatāni nārchati ।
suhṛnmitraṃ na labhatē tamāhurmūḍhachētasam ॥- ॥

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭō bahu bhāṣatē ।
viśvasatyapramattēṣu mūḍha chētā narādhamaḥ ॥ 35॥

paraṃ kṣipati dōṣēṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā ।
yaścha krudhyatyanīśaḥ sansa cha mūḍhatamō naraḥ ॥ 36॥

ātmanō balamājñāya dharmārthaparivarjitam ।
alabhyamichChannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihōchyatē ॥ 37॥

aśiṣyaṃ śāsti yō rājanyaścha śūnyamupāsatē ।
kadaryaṃ bhajatē yaścha tamāhurmūḍhachētasam ॥ 38॥

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryamēva vā ।
vicharatyasamunnaddhō yaḥ sa paṇḍita uchyatē ॥ 39॥

ēkaḥ sampannamaśnāti vastē vāsaścha śōbhanam ।
yō’saṃvibhajya bhṛtyēbhyaḥ kō nṛśaṃsatarastataḥ ॥ 40॥

ēkaḥ pāpāni kurutē phalaṃ bhuṅktē mahājanaḥ ।
bhōktārō vipramuchyantē kartā dōṣēṇa lipyatē ॥ 41॥

ēkaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmuktō dhanuṣmatā ।
buddhirbuddhimatōtsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam ॥ 42॥

ēkayā dvē viniśchitya trīṃśchaturbhirvaśē kuru ।
pañcha jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava ॥ 43॥

ēkaṃ viṣarasō hanti śastrēṇaikaścha vadhyatē ।
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ ॥ 44॥

ēkaḥ svādu na bhuñjīta ēkaśchārthānna chintayēt ।
ēkō na gachChēdadhvānaṃ naikaḥ suptēṣu jāgṛyāt ॥ 45॥

ēkamēvādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyasē ।
satyaṃ svargasya sōpānaṃ pārāvārasya nauriva ॥ 46॥

ēkaḥ kṣamāvatāṃ dōṣō dvitīyō nōpalabhyatē ।
yadēnaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyatē janaḥ ॥ 47॥

sō’sya dōṣō na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam ।
kṣamā guṇō hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ॥- ॥

kṣamā vaśīkṛtirlōkē kṣamayā kiṃ na sādhyatē ।
śāntiśaṅkhaḥ karē yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ॥- ॥

atṛṇē patitō vahniḥ svayamēvōpaśāmyati ।
akṣamāvānparaṃ dōṣairātmānṃ chaiva yōjayēt ॥- ॥

ēkō dharmaḥ paraṃ śrēyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā ।
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā ॥ 48॥

dvāvimau grasatē bhūmiḥ sarpō bilaśayāniva ।
rājānaṃ chāvirōddhāraṃ brāhmaṇaṃ chāpravāsinam ॥ 49॥

dvē karmaṇī naraḥ kurvannasmiँllōkē virōchatē ।
abruvanparuṣaṃ kiṃ chidasatō nārthayaṃstathā ॥ 50॥

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau ।
striyaḥ kāmita kāminyō lōkaḥ pūjita pūjakaḥ ॥ 51॥

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśōṣaṇau ।
yaśchādhanaḥ kāmayatē yaścha kupyatyanīśvaraḥ ॥ 52॥

dvāvēva na virājētē viparītēna karmaṇā ।
gṛhasthaścha nirārambhaḥ kāryavāṃśchaiva bhikṣukaḥ ॥- ॥

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ ।
prabhuścha kṣamayā yuktō daridraścha pradānavān ॥ 53॥

nyāyāgatasya dravyasya bōddhavyau dvāvatikramau ।
apātrē pratipattiścha pātrē chāpratipādanam ॥ 54॥

dvāvambhasi nivēṣṭavyau galē baddhvā dṛḍhaṃ śilām ।
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ chātapasvinam ॥- ॥

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhēdinau ।
parivrāḍyōgayuktaścha raṇē chābhimukhō hataḥ ॥- ॥

trayō nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyantē bharatarṣabha ।
kanīyānmadhyamaḥ śrēṣṭha iti vēdavidō viduḥ ॥ 55॥

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ ।
niyōjayēdyathāvattāṃstrividhēṣvēva karmasu ॥ 56॥

traya ēvādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ ।
yattē samadhigachChanti yasya tē tasya taddhanam ॥ 57॥

haraṇaṃ cha parasvānāṃ paradārābhimarśanam ।
suhṛdaścha parityāgastrayō dōṣā kṣayāvahaḥ ॥- ॥

trividhaṃ narakasyēdaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ ।
kāmaḥ krōdhastathā lōbhastasmādētattrayaṃ tyajēt ॥- ॥

varapradānaṃ rājyāṃ cha putrajanma cha bhārata ।
śatrōścha mōkṣaṇaṃ kṛchChrāttrīṇi chaikaṃ cha tatsamam ॥- ॥

bhaktaṃ cha bajamānaṃ cha tavāsmīti vādinam ।
trīnētān śaraṇaṃ prāptānviṣamē’pi na santyajēt ॥- ॥

chatvāri rājñā tu mahābalēna
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt ।
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiśchāraṇaiścha ॥ 58॥

chatvāri tē tāta gṛhē vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharmē ।
vṛddhō jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridrō bhaginī chānapatyā ॥ 59॥

chatvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ ।
pṛchChatē tridaśēndrāya tānīmāni nibōdha mē ॥ 60॥

dēvatānāṃ cha saṅkalpamanubhāvaṃ cha dhīmatām ।
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām ॥ 61॥

chatvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayachChantyayathākṛtāni ।
mānāgnihōtraṃ uta mānamaunaṃ
mānēnādhītamuta mānayajñaḥ ॥- ॥

pañchāgnayō manuṣyēṇa paricharyāḥ prayatnataḥ ।
pitā mātāgnirātmā cha guruścha bharatarṣabha ॥ 62॥

pañchaiva pūjayaँllōkē yaśaḥ prāpnōti kēvalam ।
dēvānpitṝnmanuṣyāṃścha bhikṣūnatithipañchamān ॥ 63॥

pañcha tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi ।
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyōpajīvinaḥ ॥ 64॥

pañchēndriyasya martyasya Chidraṃ chēdēkamindriyam ।
tatō’sya sravati prajñā dṛtēḥ pādādivōdakam ॥ 65॥

ṣaḍdōṣāḥ puruṣēṇēha hātavyā bhūtimichChatā ।
nidrā tandrī bhayaṃ krōdha ālasyaṃ dīrghasūtratā ॥ 66॥

ṣaḍimānpuruṣō jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇavē ।
apravaktāramāchāryamanadhīyānamṛtvijam ॥ 67॥

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ chāpriya vādinīm ।
grāmakāraṃ cha gōpālaṃ vanakāmaṃ cha nāpitam ॥ 68॥

ṣaḍēva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadāchana ।
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ ॥ 69॥

arthāgamō nityamarōgitā cha
priyā cha bhāryā priyavādinī cha ।
vaśyaścha putrō’rthakarī cha vidyā
ṣaṭ jīvalōkasya sukhāni rājan ॥- ॥

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yō’dhigachChati ।
na sa pāpaiḥ kutō’narthairyujyatē vijitēndriyaḥ ॥ 70॥

ṣaḍimē ṣaṭsu jīvanti saptamō nōpalabhyatē ।
chōrāḥ pramattē jīvanti vyādhitēṣu chikitsakāḥ ॥ 71॥

pramadāḥ kāmayānēṣu yajamānēṣu yājakāḥ ।
rājā vivadamānēṣu nityaṃ mūrkhēṣu paṇḍitāḥ ॥ 72॥

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavēkṣaṇāt ।
gāvaḥ sēvā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ॥- ॥

ṣaḍētē hyavamanyantē nityaṃ pūrvōpakāriṇam ।
āchāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraścha mātaram ॥- ॥

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāścha prayōjakam ।
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāścha chikitsakam ॥- ॥

ārōgyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayōgaḥ ।
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalōkasya sukhāni rājan ॥- ॥

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krōdhanō nityaśaṅkitaḥ ।
parabhāgyōpajīvī cha ṣaḍētē nityaduḥkhitāḥ ॥- ॥

sapta dōṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanōdayāḥ ।
prāyaśō yairvinaśyanti kṛtamūlāścha pārthivāḥ ॥ 73॥

striyō’kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ cha pañchamam ।
mahachcha daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇamēva cha ॥ 74॥

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ ।
brāhmaṇānprathamaṃ dvēṣṭi brāhmaṇaiścha virudhyatē ॥ 75॥

brāhmaṇa svāni chādattē brāhmaṇāṃścha jighāṃsati ।
ramatē nindayā chaiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati ॥ 76॥

naitānsmarati kṛtyēṣu yāchitaśchābhyasūyati ।
ētāndōṣānnaraḥ prājñō buddhyā buddhvā vivarjayēt ॥ 77॥

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata ।
vartamānāni dṛśyantē tānyēva susukhānyapi ॥ 78॥

samāgamaścha sakhibhirmahāṃśchaiva dhanāgamaḥ ।
putrēṇa cha pariṣvaṅgaḥ sannipātaścha maithunē ॥ 79॥

samayē cha priyālāpaḥ svayūthēṣu cha sannatiḥ ।
abhiprētasya lābhaścha pūjā cha janasaṃsadi ॥ 80॥

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā cha kaulyaṃ cha damaḥ śrutaṃ cha ।
parākramaśchābahubhāṣitā cha
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā cha ॥- ॥

navadvāramidaṃ vēśma tristhūṇaṃ pañcha sākṣikam ।
kṣētrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyō vēda sa paraḥ kaviḥ ॥ 81॥

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibōdha tān ।
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddhō bubhukṣitaḥ ॥ 82॥

tvaramāṇaścha bhīruścha lubdhaḥ kāmī cha tē daśa ।
tasmādētēṣu bhāvēṣu na prasajjēta paṇḍitaḥ ॥ 83॥

atraivōdāharantīmamitihāsaṃ purātanam ।
putrārthamasurēndrēṇa gītaṃ chaiva sudhanvanā ॥ 84॥

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātrē pratiṣṭhāpayatē dhanaṃ cha ।
viśēṣavichChrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalōkaḥ kurutē pramāṇam ॥ 85॥

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta dōṣēṣu dadhāti daṇḍam ।
jānāti mātrāṃ cha tathā kṣamāṃ cha
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣatē samagrā ॥ 86॥

sudurbalaṃ nāvajānāti kañchid-
yuktō ripuṃ sēvatē buddhipūrvam ।
na vigrahaṃ rōchayatē balasthaiḥ
kālē cha yō vikramatē sa dhīraḥ ॥ 87॥

prāpyāpadaṃ na vyathatē kadā chid
udyōgamanvichChati chāpramattaḥ ।
duḥkhaṃ cha kālē sahatē jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ ॥ 88॥

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhēbhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam ।
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sēvatē yaḥ sa sukhī sadaiva ॥ 89॥

na saṃrambhēṇārabhatē’rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyamēva ।
na mātrārthē rōchayatē vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati chāpyamūḍhaḥ ॥ 90॥

na yō’bhyasūyatyanukampatē cha
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karōti ।
nātyāha kiṃ chitkṣamatē vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhatē praśaṃsām ॥ 91॥

yō nōddhataṃ kurutē jātu vēṣaṃ
na pauruṣēṇāpi vikatthatē’nyān ।
na mūrchChitaḥ kaṭukānyāha kiṃ chit
priyaṃ sadā taṃ kurutē janō’pi ॥ 92॥

na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārōhati nāstamēti ।
na durgatō’smīti karōti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam ॥ 93॥

na svē sukhē vai kurutē praharṣaṃ
nānyasya duḥkhē bhavati pratītaḥ ।
dattvā na paśchātkurutē’nutāpaṃ
na katthatē satpuruṣārya śīlaḥ ॥ 94॥

dēśāchārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣatē yastu parāvarajñaḥ ।
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karōti ॥ 95॥

dambhaṃ mōhaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam ।
mattōnmattairdurjanaiśchāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayētsa pradhānaḥ ॥ 96॥

damaṃ śauchaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaśchittaṃ vividhāँllōkavādān ।
ētāni yaḥ kurutē naityakāni
tasyōtthānaṃ dēvatā rādhayanti ॥ 97॥

samairvivāhaṃ kurutē na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāścha ।
guṇairviśiṣṭāṃścha purō dadhāti
vipaśchitastasya nayāḥ sunītāḥ ॥ 98॥

mitaṃ bhuṅktē saṃvibhajyāśritēbhyō
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā ।
dadātyamitrēṣvapi yāchitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ ॥ 99॥

chikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ cha yasya
nānyē janāḥ karma jānanti kiṃ chit ।
mantrē guptē samyaganuṣṭhitē cha
svalpō nāsya vyathatē kaśchidarthaḥ ॥ 100॥

yaḥ sarvabhūtapraśamē niviṣṭaḥ
satyō mṛdurdānakṛchChuddha bhāvaḥ ।
atīva sañjñāyatē jñātimadhyē
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ ॥ 101॥

ya ātmanāpatrapatē bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalōkasya gururbhavatyuta ।
ananta tējāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatējasā sūrya ivāvabhāsatē ॥ 102॥

vanē jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍōḥ putrāḥ pañcha pañchēndra kalpāḥ ।
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāścha
tavādēśaṃ pālayantyāmbikēya ॥ 103॥

pradāyaiṣāmuchitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahitō mōdamānaḥ ।
na dēvānāṃ nāpi cha mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyō narēndra ॥ 104॥

॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākyē trayastriṃśō’dhyāyaḥ ॥ 33 ॥

Got a follow-up question on this article? Go on

Generating questions...
Ask Devotional India
Ask Anything About Divinity

Devotional India Team

Devotional India is an international devotional website focused on Hindu temples, saints, spiritual teachings, mantras, and scriptures. We aim to make ancient Sanatan wisdom accessible to modern readers through authentic, informative, and spiritually enriching content.

Related Posts

Collaborate with us to: Spread divine knowledge & spiritual values Share your bhajans, chants, teachings & devotional art Contribute content for our digital platforms Grow your online presence with a trusted devotional brand Build a positive impact by inspiring thousands of lives If your heart beats for devotion, creativity, and service — then join us as a Digital Collaborator and be a part of this divine mission.
Through the “Submit a Temple” feature, you can share details of any temple from your city, village, or region so we can include it in our Temple Directory. This allows thousands of devotees to discover, learn, and connect with sacred places they may have never known before. You can submit: Temple name and location History and spiritual significance Photos and videos Daily rituals, timings & festivals Special features, legends, or miracles Why Submit a Temple? Preserve and share India’s spiritual heritage Help devotees explore authentic temples Support our mission of spreading devotion digitally Become a contributor to a growing spiritual community Every temple is sacred. Your one submission can help thousands connect with its divine energy. ✨ Submit a Temple today and help us expand the divine map of India!
With Live Darshans, you can: Witness real-time temple aarti & rituals Feel spiritually connected anytime, anywhere Discover temples across India Receive divine vibrations from sacred spaces Share the joy of devotion with family & friends Let devotion reach you—no matter the distance. Immerse yourself in spiritual moments as they happen. ✨ Be a Part of Live Darshans and experience divine blessings every day.
Through “Share Details About Hidden Temples”, you can help us uncover these spiritual gems and bring their glory to the world. Whether it’s a small village shrine, a forest temple, an old cave sanctum, or a deity worshipped by a local community—your contribution helps preserve and promote India’s divine heritage. You can share: Temple name & exact location History, legends & spiritual significance Photos & videos Daily rituals, timings & festivals Unique architecture or miraculous experiences Why Share Hidden Temples? Preserve forgotten sacred spaces Help devotees discover rare spiritual destinations Support cultural and spiritual awareness Contribute to India’s digital devotional map Give recognition to temples that deserve to be known Every hidden temple has a story. Your contribution can bring its divine presence to thousands of seekers. ✨ Share Details About Hidden Temples and help reveal the sacred beauty of India.
As a Divine Reporter, you can capture and share sacred moments from temples, festivals, rituals, events, and spiritual gatherings happening around you. Your contribution helps millions experience devotion, culture, and divine traditions in their purest form. Whether you are attending aarti in a local temple, witnessing a rare ritual, exploring a sacred yatra, or discovering a unique spiritual story—your reports bring these experiences to life for devotees across the world. As a Divine Reporter, you can share: Photos & videos of temple rituals and events Stories, articles, and experiences Festival updates & special celebrations Interviews with priests, devotees, saints, or artists Cultural traditions & spiritual happenings Why Become a Divine Reporter? Inspire thousands with real devotional experiences Help preserve India’s spiritual culture Give voice to temples, traditions & hidden stories Contribute to a growing global devotional platform Spread positivity, peace, and divine knowledge Your vision. Your devotion. Your reporting. Together, they can create a spiritual impact across the world. ✨ Become a Divine Reporter and help share the divine with humanity.
ॐ
We are looking for passionate Graphic & Video Editors who can help us bring devotional stories, temple experiences, and spiritual content to life through powerful visuals. If you have a heart for devotion and a talent for designing and editing, this is your opportunity to contribute to India’s growing spiritual digital movement. As a Graphic & Video Editor, you will: Create engaging devotional graphics, thumbnails & banners Edit bhajan videos, temple clips, and spiritual programs Design reels, shorts, and social media creatives Enhance storytelling with effects, transitions & layouts Work closely with our content & media team We are looking for: Creativity with a devotional touch Basic to advanced graphic/video editing skills Understanding of social media formats Ability to create clean, eye-catching designs A passion for spirituality and positive content Why Join Us? Work on meaningful devotional projects Showcase your creativity to thousands of viewers Become part of a spiritually driven digital community Develop your skills with real-world content Contribute to a mission that spreads peace & positivity If creativity is your strength and devotion is your inspiration, this is the perfect place for you. ✨ Join us as a Graphic & Video Editor and help create divine digital experiences.
Every spiritual journey is unique. Every divine moment holds the power to inspire countless hearts. Through “Share Your Spiritual Experiences,” you can tell the world about the blessings, miracles, and sacred moments that have touched your life. Whether it is a peaceful meditation insight, a temple darshan that moved you, a dream with divine guidance, a life-changing blessing, or a powerful moment of devotion—your story can bring hope, faith, and positivity to many seekers. You can share: Personal spiritual experiences Miracles or blessings you witnessed Temple visits & divine encounters Moments of deep meditation or awakening Stories that strengthened your faith Why Share Your Experiences? Inspire thousands of devotees across the world Spread positivity and strengthen someone’s faith Become a part of our global spiritual community Contribute to the collective wisdom of seekers Help others feel connected, supported, and uplifted Your story matters. Your experience can become someone’s source of strength and hope. ✨ Share Your Spiritual Experiences and let your journey light the path for others.




    Supported: PDF, Excel, Word, JPG, PNG — Max 10 MB

    Some spiritual moments are so powerful that they deserve to be seen, felt, and experienced by many. Through “Share Your Divine Video Experiences,” you can upload videos capturing your sacred journeys, temple visits, miracles, blessings, rituals, or moments of deep devotion. Your videos have the power to spread positivity, awaken faith, and inspire thousands of devotees around the world. You can share videos of: Temple darshans & aartis Special rituals, festivals & celebrations Divine moments during yatras or pilgrimages Personal spiritual experiences or blessings Miraculous events or heart-touching stories Why Share Your Divine Videos? Let others experience sacred moments visually Inspire devotees with real spiritual experiences Contribute to India’s digital devotional library Spread peace, faith, and divine vibrations Help preserve rare rituals and traditions Your divine moments can uplift many hearts. Let your video become a light for others. ✨ Share Your Divine Video Experiences and let the world feel the grace you witnessed.
    Have a question, suggestion, or something you’d like to share? We’re here to listen. Whether it’s feedback, spiritual queries, collaboration ideas, or support-related messages—simply reach out and write to us. Your thoughts matter, and we’re always happy to connect with you. ✨ Just write to us, and we’ll get back to you with love, support, and guidance.

    सर्वं खल्विदं ब्रह्म

    अहं ब्रह्मास्मि

    ब्रह्मैव भवति